Fabryka, która miała zostać polskim Dell-em – Elwro zdjęcia

Od Lamp Próżniowych do Skweru ELWRO: Wzlot i rozbiórka wrocławskiej legendy

Jak socjalistyczna fabryka zbudowała polskie mainframe’y, wychowała pokolenie na mikrokomputerach zgodnych z ZX Spectrum, a potem została rozmontowana w imię postkomunistycznej „modernizacji”

Wstęp: Co zostało z fabryki, która śniła o przyszłości?

Czy pamiętacie Elwro? Wrocławskie Zakłady Elektroniczne „Elwro” – tak brzmiała pełna nazwa miejsca, które przyszło na świat w 1959 roku jako fabryka telewizorów, a odeszło jako zlikwidowany zakład, po którym został dziś tylko Skwer ELWRO i pomnik Odry. Czyż to nie melancholijne, że po dekadach pracy, po tysiącach maszyn, po milionach obliczeń – pozostał skwer i pomnik? Ale może właśnie tak powinno być. Może pamięć o wielkich przedsięwzięciach powinna być cichsza niż hałas, który robiły za życia.

W ciągu tych kilku dekad – ile? trzydzieści? czterdzieści lat? – zakład przemierzył drogę od produkcji prostych przełączników do rodziny komputerów Odra, konsol TVG‑10, po sieciowe mikrokomputery Elwro 800 Junior. Stał się jednym z filarów polskiej informatyki epoki PRL. A potem? Potem przyszła transformacja, kapitalizm, globalizacja – i wszystko się skończyło. Ale czy rzeczywiście się skończyło, czy może tylko zmieniło formę, rozproszyło się w tysiącach ludzi, którzy tam pracowali, uczyli się, marzyli?

PRL: Plany, które nigdy nie doganiały jutra

Polska Rzeczpospolita Ludowa. Gospodarka centralnie planowana. Pięcioletnie plany, które określały wszystko – wielkość produkcji, inwestycje, asortyment. Ale czy określały także marzenia? Czy planowały postęp? System reagował słabo na faktyczny popyt, jeszcze słabiej na postęp technologiczny. Jak można zaplanować przyszłość, skoro przyszłość przychodzi szybciej niż pięcioletnie plany?

Chroniczne niedobory dewiz (waluta zagraniczna – głównie zachodnia, bardzo cenna bo pozwalała kupować technologię na targach, omijając CoCom, oraz zachodnie produkty np. w Pewexie, ale to inna opowieść). Ograniczony import nowoczesnych podzespołów. Braki materiałów i części – zwłaszcza w tych ponurych latach 80., kiedy kryzys zjadał wszystko. Produkcja paraliżowana, mimo że zamówienia istniały. Czy to nie absurd? Ludzie chcieli kupować, fabryka chciała produkować, ale system – ten wielki, niewidzialny system – mówił: nie.

W sferze technologii PRL podlegała dwóm panom jednocześnie: koordynacji wewnątrz RWPG (tego sowieckiego Comeconu) i embargu CoCom – zachodniego komitetu, który pilnował, żeby „oni” nie dostali „naszych” technologii. CoCom blokował sprzedaż komputerów, systemów pomiarowych, elektroniki „podwójnego zastosowania”. Dopuszczał tylko nieliczne „wyjątki” – po żmudnych negocjacjach, po taktowaniu, po dyplomacji. Co to wymuszało? Rozwój własnej produkcji. I wywiad naukowo-techniczny. Bo jeśli nie możesz kupić, musisz zbudować. A jeśli nie wiesz jak – musisz się dowiedzieć.

Początki: Telewizja bez telewizorów (1957–1963)

A więc historia. Zaczyna się, jak wiele polskich historii, od inicjatywy społecznej. Stefan Rylski, inżynier, współorganizuje Społeczny Komitet Budowy Wrocławskiego Ośrodka Telewizji. Doprowadza do budowy nadajnika na Ślęży. I oto mamy sygnał. Tylko że co z sygnałem, skoro nie ma telewizorów?

Produkowały je wyłącznie Warszawskie Zakłady Telewizyjne. Ich zakup był trudny, reglamentowany. Czy można sobie wyobrazić większy absurd? Sygnał istnieje, ludzie chcą oglądać, a telewizorów brak. To było PRL – kraj wiecznych niedoborów, kraj, w którym brakować mogło wszystkiego, nawet logiki.

W marcu 1958 roku Rylski wysyła memoriał do wicepremiera Piotra Jaroszewicza. Argumentuje za utworzeniem zakładu, który zapewni lokalną produkcję sprzętu RTV. I dzieje się cud – 6 lutego 1959 roku minister przemysłu ciężkiego Kiejstut Żemajtis powołuje Wrocławskie Zakłady Elektroniczne T‑21. Lokalizacja? Zrujnowana cukrownia przy ul. Obornickiej we Wrocławiu. Bo gdzie indziej? W kraju ruin budowano przyszłość na ruinach.

Ale oto pierwsza ironia: produkcji telewizorów nigdy faktycznie nie uruchomiono. Zamiast tego, od jesieni 1959 roku, zakład wytwarzał obrotowe przełączniki kanałów do odbiorników produkowanych w Warszawie. Przez dwa lata to stanowiło główne źródło dochodu. Nie telewizory, tylko przełączniki do telewizorów. Czy to metafora? Czy to symbol? Budujemy nie to, co planowaliśmy, tylko to, co się da.

Wkrótce nazwę zmieniono na „Elwro” – od telegraficznego skrótu ELektronika WROcławska. A dyrektor Marian Tarnkowski zaczął forsować wizję produkcji elektronicznych maszyn cyfrowych. Komputerów. Mózgów elektronowych. Przyszłości.

Budowanie Odry: Pierwsze kroki ku cyfrowej przyszłości (1961–1968)

Już w 1959 roku – rok zero zakładu – Elwro nawiązuje współpracę z Zakładami Aparatów Matematycznych PAN i Instytutem Badań Jądrowych. One szkolą kadry, dostarczają know-how w dziedzinie maszyn cyfrowych. Bo jak inaczej? Przecież nikt w Elwro nie wiedział jeszcze, czym jest komputer.

W czerwcu 1961 roku – pierwszy model. Odra 1001. Zbudowana na lampach elektronowych. Maszyna badawcza. Ale nie weszła do produkcji seryjnej. Dlaczego? Niska niezawodność. Lampy zawodzą, przepalają się, giną w ciemności.

Grudzień 1961 roku – Odra 1002. Lampowo-tranzystorowa, skonstruowana z wykorzystaniem krajowych tranzystorów. Ale również zbyt zawodna do seryjnej produkcji. Czy to frustrujące? Budować, testować, odrzucać. Budować znowu. Jak Syzyf technologii.

Równolegle Elwro rozpoczyna seryjną produkcję lampowego komputera UMC‑1, opracowanego na Politechnice Warszawskiej. W latach 1963–1964 powstaje 25 sztuk. Używane głównie w instytucjach naukowych. To już jest coś. To już jest produkcja, choćby mała.

A potem – przełom. Odra 1003. Tranzystorowa. Seryjną produkcję rozpoczęto w 1964 roku. Do 1965 roku wyprodukowano 42 egzemplarze. Trafiają do klientów w kraju i w innych państwach RWPG. Do 1966 roku fabryka ma na koncie już 100 komputerów. Sto maszyn. Sto elektronicznych mózgów. W realiach bloku wschodniego to czyniło ją jednym z istotniejszych ośrodków produkcji maszyn cyfrowych.

Czy czuli wtedy, że robią historię? Czy wiedzieli, że te ich Odry będą pracować dekadami? Pewnie nie. Pewnie po prostu pracowali.

Wejście do „Mery” i szczyt rozwoju (lata 60. i 70.)

Rok 1964. Elwro zostaje włączone do Zjednoczenia Przemysłu Automatyki i Aparatury Pomiarowej „Mera”. Zyskuje rolę głównego producenta komputerów w tej strukturze. To uznanie. To władza. To także odpowiedzialność.

Druga połowa lat 60. Zakłady rozbudowują nie tylko produkcję komputerów (Odra 1013, 1103, 1204), ale też zaplecze projektowe, serwisowe, szkoleniowe. Tworzą własne Biuro Handlu Zagranicznego. To dawało im wyjątkową autonomię w eksporcie. W świecie PRL, gdzie wszystko było kontrolowane, scentralizowane, ujednolicone – autonomia była rzadkim darem.

Odra 1204 została wprowadzona w 1966 roku jako maszyna „administracyjna”. Miała pamięć ferrytową wielkości kilkunastu tysięcy słów oraz dyski bębnowe. Przeznaczona była do przetwarzania danych w przedsiębiorstwach i administracji. W tym okresie Odry zaczęły trafiać do ministerstw, dużych zakładów przemysłowych, instytutów naukowych w Polsce i innych krajach RWPG. Elwro stało się „dostawcą centralnych mózgów” gospodarki socjalistycznej.

Czy to dumne? Czy to smutne? Budować mózgi dla systemu, który sam nie miał mózgu?

Zachodni kontrakt: Licencja ICT/ICL i konflikt z RIAD

Na przełomie lat 60. i 70. polskie władze próbują skrócić dystans technologiczny. Jak? Poprzez oficjalne umowy licencyjne z Zachodem. Mimo ograniczeń CoCom. Mimo zimnej wojny. Może właśnie dlatego – bo zimna wojna to też była konkurencja, wyścig.

Kulminacją tego „otwartego” etapu była umowa Elwro z brytyjską firmą ICT (później ICL), zawarta w 1967 roku. Umożliwiła budowę maszyny kompatybilnej z rodziną ICL 1900. W efekcie powstała Odra 1304, a następnie 1305 – komputery trzeciej generacji. Zbudowane na układach scalonych. Zgodne programowo z ICL 1900. Możliwość korzystania z zachodniego systemu GEORGE i bogatego oprogramowania – Algol, COBOL, FORTRAN.

Odra 1305. Produkowana seryjnie od 1973 roku. Pamięć do 256K słów. Setki tysięcy operacji stałoprzecinkowych na sekundę. Podobno – według opracowań – była szybsza od swojego brytyjskiego pierwowzoru. Czy to możliwe? Że polski klon był lepszy od oryginału? A może to tylko duma narodowa? A może prawda?

Publicystyczne relacje opisują, że ICL oczekiwał sprzedaży co najmniej kilku zestawów 1900 do PRL. A w praktyce polski przemysł korzystał głównie z licencjonowanego oprogramowania, wdrażając własne klony sprzętowe. Czy to oszustwo? Czy to spryt? Źródła naukowe podkreślają, że zasadniczą częścią porozumienia było właśnie uzyskanie legalnego dostępu do dokumentacji i systemów operacyjnych. To pozwoliło Elwro ominąć bariery CoCom bez jawnego łamania embarga.

RIAD: Comecon zamyka system (lata 70.)

Ale w tym samym czasie, gdy Elwro rozwijało linię Odra 1300, w Moskwie ruszał program RIAD – Jednolity System Elektronicznych Maszyn Cyfrowych RWPG. Oparty na radzieckich decyzjach o standaryzacji. Bo w imperium wszystko musi być jednolite.

Program RIAD miał ujednolicić architekturę komputerów w całym bloku wschodnim. Co to oznaczało? Że własne konstrukcje – takie jak Odra – stopniowo wypierano na rzecz kompatybilnych klonów zachodnich mainframe’ów produkowanych według radzieckich wzorców.

Elwro zostało włączone w ten system. Podejmuje montaż maszyn R‑32 (EC‑2032) i R‑34 (EC‑2034) rodziny RIAD. To odciąga zasoby od rozwoju autorskich Odr. Z punktu widzenia władz w Moskwie i Warszawie zapewniało to „współpracę i kompatybilność” wewnątrz RWPG. Ale z punktu widzenia Elwro? Podporządkowanie lokalnej kreatywności logice kompromisu politycznego.

Czy to bolesne? Budować coś własnego, a potem być zmuszonym do kopiowania cudzego? To było PRL. To był blok wschodni. Własne ambicje zawsze musiały ustąpić imperialnej woli.

Odra: Między niezawodnością a ograniczeniami

A jednak Odra 1300 stała się ikoną polskiej informatyki. Dlaczego? Także dlatego, że wiele egzemplarzy pracowało dekadami. Odra 1305 we wrocławskim Hutmenie została wyłączona dopiero po 29 latach pracy. Inne źródła opisują systemy, które działały bezawaryjnie ponad 30 lat w PKP i innych instytucjach.

Inżynierowie Elwro podkreślali: przy odpowiedniej konserwacji konstrukcja była na tyle prosta i nadmiarowa, że „bez fizycznego uszkodzenia” nie miała powodu się zawieszać. W przeciwieństwie do późniejszych PC. Czy to nie piękne? Że maszyna może pracować pół życia człowieka?

Jednocześnie architektura Odry – 24‑bitowe słowa, specyficzny zestaw instrukcji, ferrytowa pamięć – stawała się w latach 80. coraz bardziej anachroniczna. Wobec 32‑bitowych systemów minikomputerowych i stacji roboczych na Zachodzie. Z powodu embarga i niedoborów walutowych modernizacja sprzętowa i dostęp do nowoczesnych pamięci masowych były opóźnione. To ograniczało konkurencyjność Odr.

Od strony oprogramowania atutem Elwro był dostęp do licencjonowanych systemów GEORGE i bogatego zestawu języków oraz narzędzi. W połączeniu z lokalnymi rozszerzeniami dawały użytkownikom względnie komfortowe środowisko pracy. Jak na warunki bloku wschodniego.

Film konieczny do obejrzenia bo to jakiś kosmos nierealności (teraz robi się wielowarstwowe płytki drukowane – dlatego nie ma kabli):

Gry, kalkulatory i elektronika użytkowa

Równolegle z mainframe’ami zakłady produkowały szeroki wachlarz urządzeń. Kalkulatory biurowe – m.in. Elwro 105LN, pierwszy polski kalkulator biurowy. Późniejsze modele „Bolek”, „Lolek”, „Jacek”. Organki elektroniczne Elwirka. Elementy do radioodbiorników i telewizorów.

Ten „drugi nurt” produkcji miał znaczenie ekonomiczne. Zapewniał dopływ złotówek, stabilizował zatrudnienie, pozwalał wykorzystać zdolności wytwórcze, gdy rynek komputerów był niedochodowy. Zwłaszcza, że ZSRR płaciło grosze za kupione komputery.

Na przełomie lat 70. i 80. Elwro wyprodukowało serię konsol TVG‑10 – polskiego klona gry Pong. Sprzedawanego jako Ameprod TVG‑10. W latach 1978–1979 powstała próbna seria 200 sztuk. Potem uruchomiono produkcję seryjną. Do momentu przeniesienia produkcji do przedsiębiorstwa Ameprod w 1981 roku Elwro wytworzyło około 9 tysięcy egzemplarzy.

Ameprod TVG‑10: „Polski Pong” i zachodni chip

TVG‑10 wykorzystywał układ scalony AY‑3‑8500 firmy General Instrument. Specjalizowany „Pong‑chip” powszechnie stosowany w konsolach pierwszej generacji. W PRL można było go pozyskać wyłącznie za dewizy.

Konsola generowała czarno‑biały obraz. Oferowała sześć wariantów gier – tenis, hokej, squash, strzelanie do ruchomego i znikającego celu. Możliwość dołączenia pistoletu świetlnego „Videotraf”.

Zachodnie chipy były zarówno atutem, jak i przekleństwem. Ich import był limitowany przez dostęp do dewiz. To ograniczało skalę produkcji Elwro. Z powodu kłopotów walutowych prawa do produkcji przekazano w 1981 roku spółce polonijnej Ameprod, która miała łatwiejszy dostęp do zachodniej technologii. Do 1984 roku wprowadziła na rynek łącznie około 100 tysięcy egzemplarzy TVG‑10.

Popularne relacje wspominają czasem o „japońskich chipach” w TVG‑10. Ale dokumentacja muzealna wskazuje jednoznacznie na układ AY‑3‑8500 amerykańskiej firmy General Instrument. Możliwe, że część egzemplarzy korzystała z produkowanych w Azji odpowiedników, lecz brak na to twardych dowodów.

Bezsporne jest natomiast, że to ograniczenia dewizowe, a nie brak popytu, zakończyły przygodę Elwro z konsolami. Gdy import kluczowego chipu stał się zbyt trudny, zakład przekazał produkcję podmiotowi z lepszym dostępem do waluty.

Wejście w mikrokomputery: Elwro 800, 500, 600

W połowie lat 80. władze PRL dostrzegły potrzebę masowej edukacji informatycznej. Obecności komputerów w szkołach. Przy świadomości, że import tysięcy ZX Spectrum czy innych zachodnich mikrokomputerów jest politycznie i finansowo nierealny.

Ministerstwo Oświaty i Wychowania ogłosiło konkurs na „mikrokomputer szkolny”. Miał być tani, oparty na krajowych elementach, kompatybilny z ZX Spectrum. Wyposażony w stację dyskietek oraz możliwość pracy w sieci.

Zespół z Instytutu Automatyki Politechniki Poznańskiej pod kierunkiem Wojciecha Cellarego i Pawła Krysztofiaka zaproponował konstrukcję Elwro 800 Junior. Nie tylko pojedynczy komputer, lecz cały system klasowy. Z maszyną nauczycielską i uczniowskimi terminalami połączonymi lokalną siecią.

Projekt wygrał konkurs. Produkcję powierzono Elwro, które miało już doświadczenie w elektronice cyfrowej i zaplecze do montażu większych serii.

Poza Juniorem Elwro opracowało także inne mikrokomputery – Elwro 500 i 600. Lecz to 800 Junior stał się najbardziej rozpoznawalnym symbolem wejścia zakładów w erę mikroinformatyki.

Elwro 800 Junior: ZX‑zgodny, ale sieciowy

Elwro 800 Junior był 8‑bitowym mikrokomputerem opartym na procesorze Z80A. Taktowanym około 3,5 MHz. 64 KB RAM i 24 KB ROM. Tryby graficzne 256×192, 16 kolorów. Polskie znaki w trybie tekstowym.

Zgodnie z założeniami konkursu, w jednym z trybów pracy był programowo kompatybilny z ZX Spectrum. To pozwalało uruchamiać istniejące oprogramowanie edukacyjne i gry. Choć w rzeczywistości „tryb Spectrum” stanowił tylko fragment możliwości systemu.

Obudowa Juniora powstała przez adaptację obudowy organów elektronicznych Elwirka. Efekt uboczny realiów gospodarki niedoboru, w której wykorzystywano istniejące formy i linie produkcyjne. Czy to śmieszne? Czy to genialne? Komputer w obudowie organków. Czy można lepiej podsumować PRL?

Wersja dyskowa komputera działała pod kontrolą systemu CP/J – sieciowego wariantu CP/M. Z wbudowanym interpreterem BASIC‑a oraz możliwością pracy w środowisku wielomaszynowym.

Szacunki mówią o wyprodukowaniu około 14 tysięcy egzemplarzy (z planowanych 30 tysięcy). Choć dokładne dane różnią się w zależności od źródła. Do szkół trafiły tysiące zestawów. To pozwoliło, by z komputerem zetknęło się około miliona Polaków końca lat 80.

W praktyce oznaczało to, że niemal wszystkie szkoły średnie i część podstawowych dysponowały pracowniami z Juniorami. Mimo trudności z dystrybucją, serwisem i brakami podzespołów.

JUNET i lokalne sieci szkolne

Najbardziej nowatorskim elementem systemu Junior był JUNET – lokalna sieć łącząca komputery uczniowskie z „serwerem” nauczycielskim.

Standardowa pracownia składała się z co najmniej jednego komputera nauczycielskiego (Junior 2 lub Junior 3) oraz kilku–kilkunastu stanowisk uczniowskich (Junior 1). Połączonych przewodami trójparowymi z prędkością transmisji około 55 kbit/s.

Dzięki CP/J polecenia dostępu do dysków i drukarki były tłumaczone na odwołania sieciowe do urządzeń peryferyjnych podłączonych do komputera nauczycielskiego. To pozwalało wielu uczniom współdzielić jedną stację dyskietek 5,25″ i drukarkę.

Było to rozwiązanie wyjątkowo wyrafinowane jak na warunki PRL. De facto szkolna sieć klient–serwer, która w krajach zachodnich pojawiała się w podobnym czasie w komercyjnych systemach edukacyjnych.

Junior posiadał również złącza „sieć Spectrum” oraz interfejsy RGB, magnetofonowe, joystickowe i Centronics. To czyniło go elastycznym w integracji z innymi urządzeniami. Choć dostęp do zachodnich monitorów czy drukarek nadal ograniczały przepisy dewizowe.

ELWRO Junior 800 - pracownia komputerowa

Militarne projekty: Rodan i systemy radiolokacyjne

Od końca lat 60. Elwro rozwijało także sprzęt dla wojska. Zakład Techniki Wojskowej. Specjalizowane wersje komputerów serii Odra do zastosowań radiolokacyjnych i dowodzenia.

Najbardziej znaną militarną odmianą była mobilna wersja Odry 1325 oznaczona jako Rodan 10. Montowana w zestawach radiolokacji pasywnej Ramona i Tamara w Czechosłowacji. Adaptowana w polskich systemach dowodzenia obroną powietrzną.

Publikacje opisujące historię czechosłowackiej radiolokacji podkreślają, że systemy Ramona i Tamara były sterowane komputerami Odra 1300 (Rodan 10 i Rodan 15). Eksportowane m.in. do NRD, Syrii i ZSRR. Ich zdolność do pasywnego namierzania emisji elektromagnetycznych budziła zainteresowanie wojsk NATO.

Polskie opracowania branżowe wskazują także na modernizacje tych systemów – np. zastąpienie pamięci ferrytowych półprzewodnikowymi, wprowadzenie mikrokomputerów ASM‑10 jako rezerwy. Pokazując długotrwałą obecność technologii Elwro w infrastrukturze wojskowej.

Mit F‑117: Co wiadomo, a czego nie?

Zestrzelenie amerykańskiego F‑117 Nighthawk 27 marca 1999 roku nad Jugosławią jest dobrze udokumentowane. Dokonano go za pomocą systemu rakietowego S‑125 Newa, obsługiwanego przez 3. dywizjon 250. brygady przeciwlotniczej, pod dowództwem Zoltána Daniego.

Relacje NATO i niezależne analizy przypisują sukces Serbów przede wszystkim taktyce krótkiego włączania radarów. Wykorzystaniu starszych systemów pracujących na nietypowych częstotliwościach. Błędom planowania tras przelotu F‑117. A nie użyciu egzotycznych zachodnio‑wschodnich hybryd technologicznych.

Ale w polskiej literaturze popularnej i lokalnych artykułach pojawia się często opowieść inna. Że do wykrycia „niewidzialnego” samolotu wykorzystano system radiolokacji pasywnej sterowany komputerem Rodan 10 – militarną wersją Odry 1325. Co miałoby dowodzić, że „polska Odra pokonała amerykański stealth”.

Niektóre teksty – w tym wspomnienia byłych pracowników Elwro – twierdzą wprost, że Rodan 10 brał udział w namierzeniu F‑117. Odwołując się do łączonej historii systemów Ramona/Tamara i serbskich obronnych sukcesów.

Problem w tym, że czeskie opracowania autorów systemów Tamara i Ramona jednoznacznie stwierdzają: te systemy nie były eksportowane do Serbii. Znane listy użytkowników obejmują NRD, Syrię i ZSRR, lecz nie Jugosławię.

Brakuje też jakichkolwiek wiarygodnych źródeł wojskowych pochodzących z samej Serbii lub NATO, które łączyłyby konkretny zestaw z komputerem Odra/Rodan z wydarzeniem z 27 marca 1999 roku. Wszystkie takie twierdzenia pochodzą z późniejszych publikacji popularnych i wspomnień, bez dostępu do dokumentacji operacyjnej.

Z dziennikarskiego punktu widzenia można więc powiedzieć: technicznie jest prawdopodobne, że systemy radiolokacji pasywnej sterowane Odrą mogłyby w sprzyjających warunkach wykrywać trudnowykrywalne samoloty. Ale w przypadku konkretnego F‑117 nad Jugosławią brak twardych dowodów na użycie Rodanów. A dostępne źródła przeczą istnieniu Tamar w Serbii.

Opowieść o „Odrze, która zestrzeliła F‑117″ pozostaje więc atrakcyjnym mitem z pogranicza dumy technicznej i patriotycznej legendy. Częściowo inspirowanym realnymi możliwościami systemów Ramona/Tamara, lecz niepotwierdzonym w dokumentach dotyczących samego incydentu.

Czy to źle? Że ludzie chcą wierzyć, że ich praca miała znaczenie? Że polska technologia pokonała amerykańską potęgę? Może mit jest czasem ważniejszy od prawdy. Może pamięć potrzebuje legend.

Kryzys lat 80.: Niedobory i dystans technologiczny

Lata 70. były dla Elwro okresem szczytowego rozwoju. Produkcja autorskich Odr, montaż RIAD, eksport do innych krajów RWPG, stabilna pozycja w gospodarce planowanej.

Jednak od końca dekady narastały problemy. Kryzys zadłużeniowy. Inflacja. Niedobory materiałowe. To ograniczało zamówienia na komputery. Zdobycie nowoczesnych podzespołów wymagało coraz większych nakładów dewizowych.

Popiński opisuje, jak w latach 80. zamówienia na komputery z Elwro gwałtownie się załamały. Rozwój nowych modeli spowalniały braki materiałów i trudności z pozyskaniem nowoczesnych pamięci i nośników danych.

W tym samym czasie na Zachodzie upowszechniały się tanie mikrokomputery, a następnie komputery osobiste. To powiększało dystans technologiczny. Mimo wysiłków takich jak Elwro 800 Junior.

Gospodarka socjalistyczna była w tym sensie dla Elwro jednocześnie protezą i pułapką. Zakład miał gwarantowane zamówienia państwowe. Ale funkcjonował w strukturze, która nie była w stanie dostarczyć mu ani pełnego rynku, ani szybkiej adaptacji do globalnych zmian w IT.

Przejście do kapitalizmu: Prywatyzacja, opór i Siemens (1989–1993)

Po 1989 roku polska transformacja gospodarcza oznaczała gwałtowne wystawienie takich przedsiębiorstw jak Elwro na konkurencję z globalnymi graczami. Przy jednoczesnym załamaniu tradycyjnych rynków RWPG.

Kierownictwo Elwro podejmowało próby przekształcenia zakładu w spółkę akcyjną. Szukało strategicznego inwestora. W grę wchodziły m.in. IBM czy Hewlett‑Packard.

Według Popińskiego proces ten był jednak odwlekany. Zarówno przez brak zdecydowanego wsparcia ze strony rządu, jak i obawy Rady Pracowniczej oraz związków zawodowych przed utratą kontroli i masowymi zwolnieniami.

W międzyczasie pogarszające się wyniki ekonomiczne zmuszały zarząd do redukcji zatrudnienia i wyprzedaży majątku. To osłabiało pozycję negocjacyjną zakładu w rozmowach z potencjalnymi inwestorami.

Ostatecznie w 1993 roku Elwro zostało przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa. A następnie sprzedane niemieckiemu koncernowi Siemens. Który w pakiecie z Elwro przejmował również warszawskie ZWUT – właściwy cel transakcji z punktu widzenia rynku telekomunikacyjnego.

Źródła zgodnie wskazują, że Siemens był zainteresowany przede wszystkim dostępem do polskiego rynku telekomunikacyjnego i potencjałem ZWUT. Podczas gdy produkcję we Wrocławiu uznał za nieopłacalną. W krótkim czasie zdecydowano o likwidacji większości działalności komputerowej.

Strategia Siemensa: Demontaż czy racjonalizacja?

W relacjach prasowych i wspomnieniach pracowników Elwro decyzja Siemensa bywa przedstawiana jako klasyczny przykład „wrogiego przejęcia”. Zakup konkurencji po to, by ją zamknąć i przejąć rynek.

Oficjalne uzasadnienia mówiły o braku konkurencyjności produktów Elwro na globalnym rynku. Przestarzałej infrastrukturze. Niewystarczającym strumieniu zamówień, które nie uzasadniałyby dalszych inwestycji.

W praktyce Siemens zlikwidował fabrykę. Wyburzając większość hal produkcyjnych przy ul. Ostrowskiego. Większość pracowników zwolniono – z reguły za ich zgodą w zamian za odprawy – pozostawiając jedynie ograniczone kompetencje telekomunikacyjne.

Krytycy wskazują, że w ten sposób zmarnowano unikalny kapitał ludzki i potencjał rozwojowy. Który mógłby zostać wykorzystany przy odpowiedniej strategii państwa i inwestora, np. do budowy lokalnego centrum R&D.

W ocenie historyków gospodarczych upadek Elwro był efektem kombinacji czynników: strukturalnej słabości gospodarki socjalistycznej, opóźnienia technologicznego, luk w polityce przemysłowej III RP oraz krótkowzrocznej strategii inwestora zagranicznego. Który traktował zakład jako element „umowy wiązanej”.

Telect i ostateczne wygaszenie (2000)

1 marca 2000 roku, po siedmiu latach zarządzania przez Siemensa, resztki Elwro zostały sprzedane amerykańskiej firmie telekomunikacyjnej Telect Inc. Która już wcześniej była klientem zakładu.

Transakcja dotyczyła przede wszystkim zakładu produkującego urządzenia do budowy sieci telefonicznych. Nowy właściciel zmienił nazwę spółki na Telect Polska S.A. Kontynuując w ograniczonym zakresie produkcję telekomunikacyjną.

Z punktu widzenia tradycji Elwro była to raczej epilog niż kontynuacja. Marka zniknęła. Produkcja komputerów została dawno zakończona. Większość dawnych hal fabrycznych już nie istniała.

Finał materialny: Wyburzenia, pustka i nowa zabudowa

Większość hal produkcyjnych Elwro przy ul. Ostrowskiego została wyburzona w latach 90. i na początku XXI wieku. Ustępując miejsca nowej zabudowie biurowej i usługowej.

Współczesne zdjęcia i relacje byłych pracowników pokazują niewiele fizycznych śladów po dawnej fabryce. Poza kilkoma budynkami biurowymi, niegdyś należącym do zakładu technikum (EZN) oraz układem ulicznym, który zdradza skalę dawnego kombinatu.

Opowieść o „smutnym końcu Elwro”, utrwalona m.in. w galeriach fotograficznych i reportażach lokalnych mediów, stała się metaforą losu wielu polskich przedsiębiorstw przemysłowych w okresie transformacji.

Pamięć i dziedzictwo: Skwer ELWRO i renesans Odry (2010–2026)

Choć fabryka zniknęła, pamięć o Elwro przetrwała. W środowiskach inżynierskich, muzealnych i miejskich.

W 2015 roku Rada Miejska Wrocławia nazwała teren na dawnych zakładach Skwerem ELWRO. A 17 września 2015 roku odsłonięto tam pomnik komputera Odra. Upamiętniający wkład zakładu w rozwój polskiej informatyki.

Ostatnia pracująca w Polsce Odra 1305 została wyłączona w 2010 roku. Najpierw głośno komentowano wyłączenie systemu w Hutmenie po 29 latach pracy. A następnie komputera obsługującego stację rozrządową PKP Lublin Tatary, który działał ponad trzy dekady.

Maszyny Odra trafiły do muzeów techniki i lokalnych kolekcji. Wokół nich powstały inicjatywy dokumentujące historię polskiej informatyki. Takie jak projekty „Polska Informatyka: wizje i trudne początki” czy portal historiainformatyki.pl.

Elwro 800 Junior, TVG‑10 i inne urządzenia zakładu są dziś eksponowane m.in. w Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu, Muzeum Inżynierii i Techniki w Krakowie oraz licznych kolekcjach prywatnych i wystawach czasowych.

Artykuły i książki – od „Komputery PRL” po prace naukowe Popińskiego czy Sikory – przywracają pamięci publicznej historię zakładu. Który zbudował pierwsze polskie komputery i stworzył bazę kadrową pod dzisiejszą „polską Dolinę Krzemową” we Wrocławiu.

Dziedzictwo systemowe: Czego uczy historia Elwro?

Analiza dziejów Elwro pokazuje, jak bardzo rozwój zaawansowanych technologii zależy od spójnej polityki państwa. Dostępu do rynków. Zdolności adaptacji do globalnych trendów.

W okresie PRL zakład potrafił – mimo embarga CoCom i ograniczeń gospodarki planowej – zbudować rodzinę konkurencyjnych komputerów. Wykorzystując kreatywne licencjonowanie, wywiad naukowo‑techniczny i współpracę w ramach RWPG.

Jednocześnie ten sam system ograniczał skalę produkcji. Utrudniał szybkie wdrażanie nowych technologii. I w końcu podporządkował rozwój lokalnych rozwiązań programowi RIAD, który bardziej służył interesom radzieckim niż polskim.

Po 1989 roku brak konsekwentnej polityki przemysłowej i wsparcia dla restrukturyzacji zaawansowanego przemysłu elektronicznego sprawił, że Elwro – podobnie jak wiele innych przedsiębiorstw – stało się łatwym celem dla kapitału zagranicznego. Który nie miał interesu w utrzymaniu lokalnego R&D.

Historia Elwro to więc nie tylko opowieść o konkretnych maszynach – Odrach, Juniorach, TVG‑10. Ale także studium napięcia między lokalną innowacyjnością, realiami geopolityki technologicznej (od CoCom po RIAD) a logiką prywatyzacji i globalnej konsolidacji rynku po zimnej wojnie.

Oś czasu: Kluczowe daty

1959 – powołanie Wrocławskich Zakładów Elektronicznych T‑21 (później Elwro)
1961–1964 – pierwsze komputery Odra (1001, 1002, 1003), produkcja UMC‑1
1964 – włączenie do zjednoczenia „Mera”
1967 – umowa z brytyjską ICT/ICL, początek drogi do Odry 1304/1305
1973–1983 – produkcja Odry 1305 (346 sztuk według opracowań branżowych)
Lata 70. – udział w programie RIAD (R‑32, R‑34)
1978–1981 – produkcja gry telewizyjnej TVG‑10 w Elwro; następnie przeniesienie do Ameprod
1986 – prezentacja Elwro 800 Junior na Międzynarodowych Targach Poznańskich, uruchomienie produkcji szkolnej
1989 – plany produkcji do 30 tys. Juniorów rocznie, już w realiach schyłku PRL
1993 – prywatyzacja i sprzedaż Elwro Siemensowi
2000 – sprzedaż pozostałości zakładu firmie Telect Inc.
2010 – wyłączenie ostatnich pracujących Odr 1305 w Polsce
2015 – nadanie nazwy Skwer ELWRO i odsłonięcie pomnika komputera Odra we Wrocławiu

To właśnie ta sinusoida – od entuzjazmu pionierów, przez złoty okres Odr i Juniorów, po brutalną prywatyzację i późniejsze upamiętnienie w formie skweru i pomnika – sprawia, że historia Elwro pozostaje jednym z najbardziej wymownych studiów przypadku w dziejach polskiej informatyki i transformacji ustrojowej.

Czy to smutne? Że po wszystkim został tylko skwer i pomnik? A może to właściwe? Że pamięć jest cichsza niż był hałas maszyn, ale trwalszy?

Pokaż wszystkie zdjęcia