Żelazny świadek miasta: od Passbrücke do Zwierzynieckiego
Most Zwierzyniecki – jedna z charakterystycznych przepraw nad Starą Odrą we Wrocławiu – łączy Plac Grunwaldzki i centrum z prawobrzeżnymi osiedlami Dąbie, Biskupin, Sępolno i Bartoszowice. Na długo przed budową obiektu, począwszy od XVII w., w tym miejscu istniał drewniany most; podczas epidemii morowej w 1704 r. służył on jako Passbrücke – przepustowy posterunek kontrolny dla wchodzących do miasta. Trakt prowadzący przez most prowadził od terenów wystawienniczych (dziś Hala Stulecia i ZOO), stąd po wojnie zyskał nazwę „Zwierzyniecki” – od położonego tuż obok ogrodu zoologicznego.
Wprowadzenie nowych technologii budowlanych końca XIX w. sprawiło, że w latach 1895–1897 powstała tu nowa, solidna konstrukcja – żelazny most łukowy zaprojektowany przez magistrackich architektów (Karla Klimma i Richarda Plüddemanna) oraz inżynierów Alfreda Frühwirtha i Alfreda von Scholtza.
Most Zwierzyniecki został przebudowany w XIX w. i gruntownie ostatnio odnowiony (2024 r.). Jest to żelazna, bez filarowa łukowa konstrukcja, ozdobiona neobarokowymi cokołami. Od strony Śródmieścia widać na nim masywne granitowe przyczółki oraz wysokie, secesyjne obeliski z czerwonego piaskowca, z bogato profilowanymi latarniami. Oparty jest na dwu równoległych stalowych łukach kratowych (rozstawionych co 12,5 m), wspartych na ruchomych łożyskach i posadowionych na masywnych granitowych fundamentach. Takie rozwiązanie bez podpór pośrodku umożliwiło swobodny przepływ statków. Całkowita długość przęsła wynosi ok. 62 m (łuków na podporach) przy szerokości jezdni 10 m i chodnikach po 5,9 m po bokach. Podczas budowy nowej przeprawy – aby nie przerywać ruchu – stary drewniany most odsunięto kilkanaście metrów niżej po rzece na tymczasowych filarach. To rozwiązanie było znacznie tańsze niż wybudowanie tymczasowej kładki. Dzięki temu ograniczenie ruchu trwało zaledwie kilka godzin. Jako wisienka projektu zachowała się oryginalna tablica pamiątkowa – odtworzona na filarze przy wejściu od strony Śródmieścia, z inskrypcją autorstwa Carla Wilhelma, zapisana stroficznym wierszem: „Drewniany spoczywałem przez stulecia nad leniwą wodą; teraz z żelaza i kamienia zdobię żeglowny szlak”. Wers składa się na sentencję upamiętniającą przemianę konstrukcji; na tablicy umieszczono też rzeźbione postacie wodnych bogów (Tritona i najady).
Łuk zwierzyniecki stał się wizytówką modernizującego się Breslau. Jego budowa – nadzorowana przez wrocławski Urząd Magistracki – sfinansowana została w dużej mierze z budżetu miasta. Koszt wyniósł ok. 579 200 marek niemieckich, a prócz Konserwatorium w Breslau, projekt nadzorowały m.in. Akademia Budowlana i magistrackie Biuro Geodezji. Przez niemal sto lat most służył mieszkańcom niezmiennie, łącząc coraz bardziej rozrastające się prawobrzeżne dzielnice. Otwarto go 21 kwietnia 1897 r. – jak wspominają kroniki, wówczas konstrukcję miał pokolorowaną w odcieniu szarozieleni (z czasem przemalowano ją kilkukrotnie, a w latach 1970–1988 była żółta). Przez długie lata jego dopuszczalna nośność wynosiła 20 ton.
Historia i kontekst społeczny
Po wojnie nazwę prusko-niemiecką Tiergartenbrücke/Passbrücke zastąpiono polską „Zwierzyniecki” – nawiązując do sąsiedniego ZOO. Przeprawa została wpisana do rejestru zabytków 15 października 1976 r. jako unikatowy most z secesyjnymi detalami. Lokalizacja mostu leży u wrót tzw. Wielkiej Wyspy, terenów od XIX w. popularnych dla rekreacji: tu znajdują się m.in. Park Szczytnicki, Hala Stulecia, teren wystawowy, Muzeum Sztuki Współczesnej, obserwatorium i ogród zoologiczny. Jak zauważają autorzy, malownicza Passbrücke łączy historyczne centrum z rekreacyjnymi osiedlami: Biskupinem (Bischofswalde), Sępolnem (Zimpel), Dąbiem (Grüneiche) i Bartoszowicami (Bartheln) tworzącymi Wielką Wyspę. Obszary te należały do najważniejszych traktów dojazdowych i miejsc letniego wypoczynku mieszkańców. W trakcie oblężenia Festung Breslau w 1945 roku most został przygotowany do wysadzenia (umieszczono ładunki wybuchowe), ale planom niemieckim przeszkodziło nowe natarcie Armii Czerwonej od południa – most ocalał i od tamtej pory był użytkowany bez większych przerw. W kolejnych dekadach utrzymywano go w stanie niezdewastowanym, aż do gruntownej konserwacji pod koniec wieku.
Stan obecny i renowacja
Obecnie most Zwierzyniecki po remoncie wygląda niemal jak w dniu budowy: jesienią 2021 r. rozpoczęto kompleksowe prace konserwatorskie, zakończone jesienią 2023 r. Kosztowały około 9,5 mln zł i objęły naprawę stalowej kratownicy, wymianę nawierzchni oraz odnowienie detali. Przed farbowaniem konstrukcję dokładnie oczyszczono i przebadano stratygraficznie – dzięki temu powrócono do pierwotnego, oliwkowozielonego koloru mostu oraz czerwonobordowej barwy balustrad. Zdemontowano nieczynne kable trakcji tramwajowej, przełożono chodniki granitowymi płytami, odświeżono cokoły z piaskowca i czarne lampy – wszystko pod nadzorem konserwatora zabytków. W ramach tych robót na miejscu dawnej niemieckojęzycznej pamiątki umieszczono dwie tablice: oryginalną, z inskrypcją z 1897 r., oraz nową z polskim tłumaczeniem wiersza . Po remoncie obiekt utrzymano w dawnych wymiarach i nośności – wprowadzając jedynie konieczne udoskonalenia techniczne (izolacje, nowe osłony, znaki żeglugowe). Most wyremontowano w ruchu, bez zamykania całkowitego dla komunikacji; tramwaje dotychczas nie kursują tu regularnie (trakcję zniesiono w ramach prac), a budowa nie dotknęła biegu rzeki czy rozstawu filarów. Dzięki tej konserwacji Ponad leniwym nurtem… znów mieni się w pełnej dawnej krasie.
Ciekawostki i przyszłość
Most Zwierzyniecki skrywa kilka interesujących detali. Na filarze przy wejściu po stronie ul. Curie-Skłodowskiej zachował się wyryty zarys konstrukcji z datą „1886” – być może autograf wykonawcy balustrady. Na głównym pylonie odtworzono teraz brązową tablicę z cytatem przypominającym pierwotną drewnianą przeprawę (w polskiej wersji rozpoczynającą się od słów „Ponad leniwym nurtem rzeki…”). Wiele lat temu przejście to nazywano też „Ceglanym” i mylono z pobliskim mostem Szczytnickim. Dziś trudno też nie zauważyć zainteresowania mostem wśród miłośników architektury – pojawił się niedawno jako projekt zestawu w serii LEGO Ideas (model o długości ponad metra, z 2991 elementami). Na uwagę zasługuje fakt, że 123-letni most doczekał się konserwacji praktycznie bez szkód – nie były konieczne kosztowne rekonstrukcje po wojnie, co uznano za „cud nad Odrą”.
Podsumowanie
Most Zwierzyniecki to świadek kolejnych etapów historii Wrocławia: od drewnianej przeprawy XVII-wiecznego miasta przez nowoczesną infrastrukturę końca XIX w., aż po XXI-wieczne działania konserwatorskie. Po gruntownym remoncie wciąż zachowuje pierwotną formę – stalowy łuk i ozdobne detale – jednocześnie spełniając współczesne standardy bezpieczeństwa. Jest symbolem ciągłości miejskiej przestrzeni: integralną częścią układu komunikacyjnego, zabytkiem wpisanym do rejestru i atrakcyjnym elementem krajobrazu Wielkiej Wyspy. Dzięki dokumentacji konserwatorskiej i przywróceniu historycznej kolorystyki most znów mieni się secesyjną urodą sprzed wieku. Podróż przez Most Zwierzyniecki to zatem spacer łączący techniczne osiągnięcia przeszłości z lokalnym dziedzictwem kulturowym, opowiedziany w rytmie faktów i detali architektonicznych.
Bibliografia
- Wrocław.pl – „Przemalowywany 13 razy, teraz odzyska kolor sprzed 125 lat. Jaki będzie most Zwierzyniecki?”, art. serwisu miasta, 16 V 2022 (aktual. 17 V 2022), https://www.wroclaw.pl/komunikacja/most-zwierzyniecki-odzyska-dawny-kolor .
- Wrocław.pl – „Skończył się remont mostu Zwierzynieckiego. Odmłodzonego 127-latka pokazujemy na zdjęciach”, 26 IV 2024 (autor B. Organisty), https://www.wroclaw.pl/dla-mieszkanca/skonczyl-sie-remont-mostu-zwierzynieckiego-we-wroclawiu-zdjecia-kwiecien-2024.
- Wrocław.pl – „Most Zwierzyniecki do remontu, co się zmieni?”, 9 VIII 2021, https://www.wroclaw.pl/tv/most-zwierzyniecki-do-remontu-co-sie-zmieni.
- Investmap.pl – „Podpisano umowę z wykonawcą remontu zabytkowego mostu Zwierzynieckiego we Wrocławiu”, 9 VIII 2021, https://investmap.pl/podpisano-umowe-z-wykonawca-remontu-zabytkowego-mostu-zwierzynieckiego-we-wroclawiu.a149016.
- Polska-org.pl – „Most Zwierzyniecki, Wrocław” – opis obiektu z zakresu architektury (dane zabytku, historia budowy, cechy konstrukcyjne i informacje konserwatorskie), https://polska-org.pl/550592,Wroclaw,Most_Zwierzyniecki.html.
- Radio Wrocław (WWW) – „Most czy zapora? ‘Wrocław Spacerem’ o tajemnicach Mostu Zwierzynieckiego” (reportaż, 22 XI 2023), https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/135700/.
- Silesia-news.de (Niemcy) – „Das Wunder an der Oder – die Breslauer Passbrücke wieder im vollen Glanz”, 2 IX 2024, https://www.silesia-news.de/2024/09/02/passbruecke-breslau-most-zwierzyniecki-wroclaw/.
